به گزارش خبرنگار ایبنا، در بازار ایران هنوز هم خیلی از معاملهها با یک تصویر آشنا آغاز میشود؛ دستهچکی که از کشوی مغازه بیرون میآید، تاریخ روی برگه نوشته میشود، مهر و امضا میخورد و بعد یا داخل گاوصندوق میرود یا عکس آن در پیامرسانها رد و بدل میشود. با وجود اینکه بخش بزرگی از خدمات بانکی طی سالهای اخیر دیجیتالی شده، چک همچنان یکی از آخرین ابزارهای سنتی اقتصاد ایران باقی مانده است؛ ابزاری که برای بسیاری از فعالان بازار فقط وسیله پرداخت نیست، بلکه بخشی از فرآیند اعتماد و اعتبار معامله محسوب میشود.
در چنین شرایطی، بانک مرکزی از آبان ۱۴۰۱ پروژه چک الکترونیکی را بهعنوان یکی از مهمترین گامهای بانکداری دیجیتال آغاز کرد؛ ابزاری که قرار بود صدور، انتقال و وصول چک را کاملاً غیرحضوری کند و وابستگی بازار به برگههای کاغذی را کاهش دهد.
در حال حاضر بانکهای اقتصاد نوین، پارسیان، تجارت، خاورمیانه، رفاه کارگران، سینا، قرضالحسنه مهر ایران، کشاورزی، ملت، ملی، صادرات، کارآفرین و قرضالحسنه رسالت، زنجیره کامل صدور تا وصول چک الکترونیکی را بهصورت غیرحضوری عملیاتی کردهاند و مابقی بانکها نیز بنا به تکلیف بانک مرکزی به مرور به این چرخه اضافه خواهند شد.
بر اساس سازکار تعریفشده، متقاضی میتواند از طریق اینترنتبانک یا موبایلبانک درخواست دستهچک الکترونیکی ثبت کند و پس از بررسیهای لازم، برگههای چک دارای شناسه صیادی بهصورت دیجیتال در اختیار او قرار میگیرد. سپس صادرکننده میتواند چک را بهصورت برخط صادر و برای گیرنده ارسال کند و تمام مراحل بعدی نیز به شکل سیستمی قابل پیگیری است.
بانک مرکزی همچنین همه بانکها را موظف کرده چکهای دیجیتال سایر بانکها را در سامانه چکاوک بهصورت بینبانکی پذیرش کنند؛ اقدامی که به گفته کارشناسان، یکی از مهمترین پیشنیازهای فراگیر شدن چک الکترونیکی در شبکه بانکی است.
تازهترین گزارش بانک مرکزی نشان میدهد این ابزار پس از چند سال رشد آرام، وارد مرحله تازهای شده و میزان استفاده از آن در حال افزایش است.
طبق آمار جدید بانک مرکزی، شبکه بانکی در اردیبهشتماه امسال ۸۸۸ هزار و ۲۱۶ فقره چک الکترونیکی صادر کرده که بالاترین میزان صدور ماهانه چک دیجیتال از زمان آغاز فعالیت این سامانه محسوب میشود. هرچند این رقم نسبت به فروردینماه رشد قابل توجهی داشته، اما بخشی از این افزایش به کاهش صدور چک در اسفند و فروردین، همزمان با اختلالات ناشی از شرایط جنگی و محدودیتهای اینترنتی بازمیگردد. با این حال، روند کلی آمارها نشان میدهد استفاده از چک الکترونیکی در شبکه بانکی بهتدریج در حال گسترش است و سهم آن در معاملات روزمره آرامآرام افزایش پیدا میکند.
همچنین تعداد چکهای الکترونیکی صادرشده از حدود ۲۲۲ هزار فقره در سال ۱۴۰۲، به بیش از یک میلیون و ۲۲۹ هزار فقره در سال ۱۴۰۳ رسیده و در سال ۱۴۰۴ نیز از ۴ میلیون و ۶۳۹ هزار فقره عبور کرده است؛ روندی که نشان میدهد زیرساخت این ابزار بهتدریج در حال گسترش است. این رشد نشان میدهد چک الکترونیکی پس از یک دوره آشنایی اولیه، حالا وارد مرحله توسعه جدیتر در شبکه بانکی شده و سهم آن در حال افزایش است.
اما در کنار این رشد، یک عدد دیگر هم وجود دارد که شاید تصویر واقعیتری از وضعیت چک دیجیتال در ایران نشان دهد؛ طبق همین گزارش، سهم چکهای الکترونیکی از کل چکهای صادرشده در اردیبهشت امسال فقط حدود ۶ درصد بوده است. یعنی با وجود رشد سریع، هنوز بیش از ۹۴ درصد بازار چک کشور در اختیار نسخههای کاغذی است.
همین تضاد، چک الکترونیکی را به یکی از جذابترین پروژههای نظام بانکی تبدیل کرده است؛ ابزاری که از نظر فنی موفق به نظر میرسد، اما از نظر رفتاری هنوز نتوانسته بازار را کاملاً با خود همراه کند.
چک الکترونیکی در واقع تداوم مسیری است که چند سال قبل با راهاندازی سامانه صیاد آغاز شد؛ پروژهای که یکی از اهداف آن کاهش چکهای برگشتی، افزایش شفافیت و امکان رهگیری مبادلات بود.
پیش از اجرای چکهای صیادی، نرخ چکهای برگشتی در کشور حدود ۲۰ درصد برآورد میشد و همین مسئله باعث شده بود چک برای بسیاری از فعالان اقتصادی به ابزاری پرریسک تبدیل شود. اما پس از اجرای سامانه صیاد، این نرخ به حدود ۹ تا ۱۲ درصد کاهش پیدا کرد؛ موضوعی که نشان داد ثبت سیستمی اطلاعات و امکان استعلام اعتبار صادرکننده، تا حد زیادی توانسته اعتماد بازار را بازگرداند.
در همین راستا آمارهای مربوط به چک الکترونیکی نشان میدهد این ابزار دستکم از نظر کاهش ریسک نکول، عملکرد موفقی داشته است. طبق گزارشهای بانک مرکزی، بیش از ۹۸ درصد چکهای الکترونیکی سررسیدشده وصول شدهاند و در برخی ماهها نرخ وصول حتی به بیش از ۹۹ درصد رسیده است؛ آماری که فاصله قابل توجهی با وضعیت تاریخی چکهای کاغذی در ایران دارد.
همین مسئله باعث شده برخی کارشناسان، چک الکترونیکی را نسخه «کمریسکتر» چک صیادی بدانند؛ ابزاری که علاوه بر رهگیری و شفافیت، تلاش میکند احتمال جعل، مفقودی، اختلافات حقوقی و حتی چک برگشتی را هم کاهش دهد.
با این حال، موفقیت آماری چک دیجیتال هنوز به معنای پذیرش کامل آن در بازار نیست و بخش بزرگی از فعالان اقتصادی همچنان ترجیح میدهند به همان برگههای سنتی اعتماد کنند.
برای درک بهتر این مقاومت، باید نقش چک در اقتصاد ایران را فراتر از یک ابزار پرداخت دید. در بسیاری از بازارهای سنتی، چک بخشی از ساختار اعتماد است. فروشندهها فقط مبلغ چک را نگاه نمیکنند؛ امضا، دستخط و حتی شکل برگه برایشان اهمیت دارد.
یکی از عمدهفروشان بازار پوشاک میگوید هنوز اسم چک الکترونیکی برای بسیاری از مشتریها غریبه است، و اکثرا ترجیح میدهند همان برگه کاغذی را تحویل بدهند.
فعال دیگری که در حوزه توزیع کالا فعالیت میکند، مشکل اصلی را بیاعتمادی به سامانهها و نگرانی از اختلالهای احتمالی میداند. به گفته او، در معاملههای سنگین هنوز خیلیها ترجیح میدهند یک مدرک فیزیکی در اختیار داشته باشند.
در مقابل، برخی شرکتها و کسبوکارهای مدرن تجربه متفاوتی دارند. مدیر مالی یکی از شرکتهای پخش میگوید چک الکترونیکی برای مجموعههایی که گردش مالی بالا دارند، مزیت واقعی ایجاد کرده است.
به طور کلی اکثر فعالان اقتصادی که از چک الکترونیکی استفاده میکنند میگویند مهمترین مزیت آن، کاهش رفتوآمدهای بانکی و امکان مدیریت متمرکز چکهاست. در مدل سنتی، شرکتها معمولاً مجبور بودند برای دریافت، ثبت یا انتقال چک نیروی انسانی درگیر کنند، اما در نسخه دیجیتال بخش زیادی از این فرآیندها بهصورت برخط انجام میشود.
یکی از دلایل مهم مقاومت بازار، جایگاه خاص چک در اقتصاد ایران است. در بسیاری از معاملات، چک فقط وسیله انتقال پول نیست؛ نوعی ضمانت و اعتبار شخصی محسوب میشود.
یکی از فعالان بازار خودرو میگوید: «خیلی وقتها خود چک مهم نیست، مهم این است که طرف معامله را ببینی، امضایش را ببینی و حس کنی با چه آدمی معامله میکنی. چک در بازار ایران فقط پول نیست، بخشی از اعتبار آدمهاست.»
همین نگاه باعث شده حذف برگه فیزیکی برای بخشی از بازار به معنای حذف «حس کنترل» بر معامله باشد. بسیاری از کسبه سالهاست با برگه چک کار کردهاند و طبیعی است که تغییر چنین عادتی یکشبه اتفاق نیفتد.
از طرف دیگر، بخشی از مشکل به تجربه کاربری بانکها برمیگردد. برخی کاربران میگویند فرآیند فعالسازی یا استفاده از چک دیجیتال در همه بانکها ساده و یکپارچه نیست و هنوز خیلی از مردم حتی نمیدانند بانکشان چنین خدمتی ارائه میدهد.
طبق گزارش اخیر بانک مرکزی، بیش از ۳۰ درصد دستهچکهای صادرشده برای اشخاص حقیقی در اردیبهشت امسال، الکترونیکی بودهاند. این یعنی مردم اصل دریافت دستهچک دیجیتال را پذیرفتهاند.
اما در مرحله استفاده، وضعیت متفاوت است؛ چون سهم واقعی چکهای الکترونیکی از کل چکهای صادرشده فقط حدود ۶ درصد است. این شکاف نشان میدهد بخش مهمی از کاربران، دستهچک دیجیتال دارند، اما هنوز ترجیح میدهند در معاملات واقعی از همان برگههای سنتی استفاده کنند.
در واقع، چالش اصلی چک الکترونیکی دیگر فقط زیرساخت فنی نیست؛ بلکه تغییر رفتار بازار است. تجربه خدمات بانکی در ایران نشان داده مردم زمانی یک فناوری جدید را میپذیرند که احساس کنند استفاده از آن سادهتر، سریعتر و مطمئنتر از روش قبلی است.
کارتبهکارت زمانی فراگیر شد که از پول نقد راحتتر بود. اینترنتبانک زمانی جا افتاد که کار مردم را از مراجعه به شعبه بینیاز کرد. حالا چک الکترونیکی هم فقط زمانی میتواند جای نسخه کاغذی را بگیرد که بازار احساس کند چیزی بیشتر از «مدرن بودن» به آن اضافه میکند.
اگرچه بازار ایران هنوز به صدای جدا شدن برگه چک از دستهچک اعتماد بیشتری دارد تا پیامک بانک، اما با وجود تمام مقاومتهای اولیه، روند آماری نشان میدهد چک الکترونیکی بهتدریج در حال پیدا کردن جای خود در شبکه بانکی و معاملات اقتصادی است. تجربه ابزارهایی مثل کارتبهکارت و موبایلبانک نیز نشان داده فناوریهای مالی معمولاً ابتدا با تردید مواجه میشوند، اما به مرور و با سادهتر شدن استفاده، به بخشی از رفتار روزمره کاربران تبدیل خواهند شد.
